Thạch cổ ca 石鼓歌 • Bài hát về trống đá

張生手持石鼓文， 勸我試作石鼓歌。 少陵無人謫仙死， 才薄將奈石鼓何。 周綱陵遲四海沸， 宣王憤起揮天戈。 大開明堂受朝賀， 諸侯劍佩鳴相磨。 蒐於岐陽騁雄俊， 萬里禽獸皆遮羅。 鐫功勒成告萬世， 鑿石作鼓隳嵯峨。 從臣才藝咸第一， 揀選撰刻留山阿。 雨淋日炙野火燎， 鬼物守護煩撝呵。 公從何處得紙本， 毫髮盡備無差訛。 辭嚴義密讀難曉， 字體不類隸與科。 年深豈免有缺畫， 快劍斫斷生蛟鼉。 鸞翔鳳翥眾仙下， 珊瑚碧樹交枝柯。 金繩鐵索鎖鈕壯， 古鼎躍水龍騰梭。 陋儒編詩不收入， 二雅褊迫無委蛇。 孔子西行不到秦， 掎摭星宿遺羲娥。 嗟予好古生苦晚， 對此涕淚雙滂沱。 憶昔初蒙博士徵， 其年始改稱元和。 故人從軍在右輔， 為我度量掘臼科。 濯冠沐浴告祭酒， 如此至寶存豈多。 氈包席裹可立致， 十鼓祇載數駱駝。 薦諸太廟比郜鼎， 光價豈止百倍過。 聖恩若許留太學， 諸生講解得切磋。 觀經鴻都尚填咽， 坐見舉國來奔波。 剜苔剔蘚露節角， 安置妥帖平不頗。 大廈深簷與蓋覆， 經歷久遠期無佗。 中朝大官老於事， 詎肯感激徒媕婀。 牧童敲火牛礪角， 誰復著手為摩挲。 日銷月鑠就埋沒， 六年西顧空吟哦。 羲之俗書趁姿媚， 書紙尚可博白鵝。 繼周八代爭戰罷， 無人收拾理則那。 方今太平日無事， 柄任儒術崇丘軻。 安能以此上論列， 願借辨口如懸河。 石鼓之歌止於此， 嗚呼！吾意其蹉跎。

Trương sinh thủ trì “Thạch cổ” văn, Khuyến ngã thí tác “Thạch cổ ca”. Thiếu Lăng vô nhân Trích Tiên tử, Tài bạc tương nại thạch cổ hà. Chu cương lăng trì tứ hải phí, Tuyên Vương phẫn khởi huy thiên qua. Đại khai Minh Đường thụ triều hạ, Chư hầu kiếm bội minh tương ma. Sưu ư Kỳ Dương sính hùng tuấn, Vạn lý cầm thú giai già la. Tuyên công lặc thành cáo vạn thế, Tạc thạch tác cổ huy tha nga. Tòng thần tài nghệ hàm đệ nhất, Giản tuyển soạn khắc lưu sơn a. Vũ lâm nhật chích dã hoả liệu, Quỷ vật thủ hộ phiền huy a. Công tòng hà xứ đắc chỉ bản, Hào phát tận bị vô sai ngoa. Từ nghiêm nghĩa mật độc nan hiểu, Tự thể bất loại lệ dữ khoa. Niên thâm khởi miễn hữu khuyết hoạ, Khoái kiếm chước đoạn sinh giao đà. Loan tường phượng chứ chúng tiên hạ, San hô bích thụ giao chi kha. Kim thằng thiết sách toả nữu tráng, Cổ đỉnh dược thuỷ long đằng thoa. Lậu nho biên thi bất thu nhập, Nhị nhã biển bách vô uỷ xà. Khổng Tử tây hành bất đáo Tần, Kỷ trích tinh túc di Hy Nga. Ta dư hiếu cổ sinh khổ vãn, Đối thử thế lệ song bàng đà. Ức tích sơ mông bác sĩ trưng, Kỳ niên thuỷ cải xưng Nguyên Hoà. Cố nhân tòng quân tại Hữu Phụ, Vị ngã độ lường quật cữu khoa. Trạc quan mộc dục cáo sái tửu, Như thử chí bảo tồn khởi đa. Chiên bao tịch khoả khả lập trí, Thập cổ kỳ tải sổ lạc đà. Tiến chư thái miếu tỷ Cáo đỉnh, Quang giá khởi chỉ bách bội quá. Thánh ân nhược hứa lưu thái học, Chư sinh giảng giải đắc thiết tha. Quan kinh hồng đô thượng điền yết, Toạ kiến cử quốc lai bôn ba. Oan đài dịch tiển lộ tiết giác, An trí thoả thiếp bình bất pha. Đại hạ thâm thiềm dữ cái phúc, Kinh lịch cửu viễn kỳ vô đà. Trung triều đại quan lão ư sự, Cự khẳng cảm khích đồ an a. Mục đồng xao hoả ngưu lệ giác, Thuỳ phục trước thủ vi ma sa. Nhật tiêu nguyệt thước tựu mai một, Lục niên tây cố không ngâm nga. Hy Chi tục thư sấn tư mị, Thư chỉ thượng khả bác bạch nga. Kế chu bát đại tranh chiến bãi, Vô nhân thu thập lý tắc na. Phương kim thái bình nhật vô sự, Bính nhậm nho thuật sùng Khâu Kha. An năng dĩ thử thượng luận liệt, Nguyện tá biện khẩu như huyền hà. Thạch cổ chi ca chỉ ư thử, Ô hô! Ngô ý kỳ tha đà.

Trương Tịch tay cầm bài văn khắc trên trống đá, Khuyên ta phổ thành bài ca trống đá. Đỗ Phủ không còn, Lý Bạch đã mất, Ta kém tài sao làm được bài ca trống đá? Phép nước đời Chu nay lỏng lẻo, khắp nơi như cảnh nước sôi lửa bỏng, Vua Tuyên Vương ức lòng múa giáo thần chấn chỉnh lại. Thành công rồi vua sai mở đại sảnh ngồi nhận chúc mừng, Chư hầu các nơi về chầu, kiếm đeo chạm châu báu nghe leng keng. Trong lễ săn bắn ở Kỳ Dương vua coi rất hùng dũng và anh tuấn, Chim muông và thú vật trong vạn dặm đều bị vây bắt. Vua truyền ghi khắc công thành lưu truyền đời sau biết, Việc lấy đá đẽo thành trống đã huỷ hoại các đỉnh núi cao. Tuyển chọn trong đám bầy tôi đi theo lấy người giỏi nhất, Soạn bài khắc lên trống đá, rồi để lại chơ vơ trên sườn núi. Mặc cho mưa tạt nắng chiếu, lửa đồng nội thiêu đốt, Dù có quỷ thần bảo hộ, trống đá cũng bị nứt nẻ. Ông kiếm được bản văn trên giấy này ở đâu thế? Chân tơ kẽ tóc đều đầy đủ không sai dối. Lời văn trang nghiêm, ý nghĩa bí mật, đọc khó hiểu, Thể chữ không giống loại chữ lệ hay chữ khoa. Vùi lâu năm dưới đất mà chữ chẳng bị thiếu nét, Nét khắc chữ sắc bén như vết khoái kiếm chém đứt rồng rắn. Chữ viết như loan bay phượng lượn, như các tiên giáng trần, Hình trạng như cây ngọc san hô xanh đan cành. Như những sợi vàng sợi sắt buộc nút chặt, Lại siêu thoát như đỉnh cổ nhảy xuống nước, như thoa hoá rồng bay lên trời. Tiếc thay nhà Nho kém cỏi khi chép lại Kinh thi đã bỏ bớt nhiều chỗ, Nên hai phần Đại nhã và Tiểu nhã hạn hẹp không còn uyển chuyển. Khổng Tử chu du phương tây mà chưa tới đất Tần, Nên khi chép lại Kinh thi chỉ lấy sao mà bỏ qua mặt trời mặt trăng. Ta ưa chuộng đồ cổ nhưng sinh ra trễ quá, Trước thạch cổ văn này nước mắt đầm đìa. Nhớ lúc trước vừa đội ơn vua nhận chức bác sĩ, Vào năm Nguyên Hoà mới đổi. Có người bạn thân giúp việc quân tại Hữu Phụ, Giúp ta đào bới tìm trống đá. Ta sẽ giặt mũ, tắm sạch bẩm quan tế tửu, bảo vật được bấy nhiêu há chẳng nhiều sao? Trống đá được gói bên trong chăn dạ, Chiếu cói bọc bên ngoài. Chuyên chở mười chiếc, chỉ cần đủ số lạc đà là được. Đem dâng trống đá vào thái miếu, so với đỉnh xứ Cáo đặt ở phía bắc, Giá trị sáng ngời há chẳng gấp trăm lần sao? Nhưng nếu còn được vua ban ơn, cho bày ở nhà thái học, Học sinh được giảng dạy sẽ thu thập được nhiều điều bổ ích. Xem văn trống đá niêm yết ở cửa hồng đô, Người trong cả nước chạy lại. Cạo hết rong rêu cho chữ lộ ra góc cạnh, Đặt trống đá vững vàng ngay ngắn. Đáng nhẽ nên được để trong nhà lớn mái cao, có lọng che, Thì qua bao nhiêu lâu cũng chẳng hư hại. Đằng này các quan lớn trong triều hiểu biết mọi sự, Nhưng trước sự kiện này lại trù trừ không quyết đoán. Để lăn lóc trong sân thái miếu cho trẻ mục đồng nhóm lửa, trâu mài sừng, Đâu còn ai ra tay lau chùi. Ngày qua ngày, tháng qua tháng, trống đá suy tàn vùi lấp, Suốt sáu năm ta vọng về phương tây ngâm nga những lời than vãn suông. Hy Chi viết thư pháp không cổ nhã chạy theo nét đẹp tầm thường, Mà chỉ cần vài tờ là có thể đổi được một con ngỗng trắng. Sau đời Chu, tám triều đại kế tiếp đã hết chiến tranh, Nét bút trong trống đá chẳng ai thâu nhặt là tại làm sao? Nay đất nước đã thái bình vô sự, Chính quyền nâng đỡ đạo Nho tôn sùng Khổng Mạnh. Yên ổn rồi cũng nên đem vấn đề này ra bàn luận, Ước mong sẽ có những nhà hùng biện trôi chảy như sông trời. Bài ca cho trống đá ngừng ở đây, Than ôi, ý ta khó mà nói hết.

張生手持石鼓文， Trương sinh thủ trì “Thạch cổ” văn, Trương Tịch tay cầm bài văn khắc trên trống đá,

勸我試作石鼓歌。 Khuyến ngã thí tác “Thạch cổ ca”. Khuyên ta phổ thành bài ca trống đá.

少陵無人謫仙死， Thiếu Lăng vô nhân Trích Tiên tử, Đỗ Phủ không còn, Lý Bạch đã mất,

才薄將奈石鼓何。 Tài bạc tương nại thạch cổ hà. Ta kém tài sao làm được bài ca trống đá?

周綱陵遲四海沸， Chu cương lăng trì tứ hải phí, Phép nước đời Chu nay lỏng lẻo, khắp nơi như cảnh nước sôi lửa bỏng,

宣王憤起揮天戈。 Tuyên Vương phẫn khởi huy thiên qua. Vua Tuyên Vương ức lòng múa giáo thần chấn chỉnh lại.

大開明堂受朝賀， Đại khai Minh Đường thụ triều hạ, Thành công rồi vua sai mở đại sảnh ngồi nhận chúc mừng,

諸侯劍佩鳴相磨。 Chư hầu kiếm bội minh tương ma. Chư hầu các nơi về chầu, kiếm đeo chạm châu báu nghe leng keng.

蒐於岐陽騁雄俊， Sưu ư Kỳ Dương sính hùng tuấn, Trong lễ săn bắn ở Kỳ Dương vua coi rất hùng dũng và anh tuấn,

萬里禽獸皆遮羅。 Vạn lý cầm thú giai già la. Chim muông và thú vật trong vạn dặm đều bị vây bắt.

鐫功勒成告萬世， Tuyên công lặc thành cáo vạn thế, Vua truyền ghi khắc công thành lưu truyền đời sau biết,

鑿石作鼓隳嵯峨。 Tạc thạch tác cổ huy tha nga. Việc lấy đá đẽo thành trống đã huỷ hoại các đỉnh núi cao.

從臣才藝咸第一， Tòng thần tài nghệ hàm đệ nhất, Tuyển chọn trong đám bầy tôi đi theo lấy người giỏi nhất,

揀選撰刻留山阿。 Giản tuyển soạn khắc lưu sơn a. Soạn bài khắc lên trống đá, rồi để lại chơ vơ trên sườn núi.

雨淋日炙野火燎， Vũ lâm nhật chích dã hoả liệu, Mặc cho mưa tạt nắng chiếu, lửa đồng nội thiêu đốt,

鬼物守護煩撝呵。 Quỷ vật thủ hộ phiền huy a. Dù có quỷ thần bảo hộ, trống đá cũng bị nứt nẻ.

公從何處得紙本， Công tòng hà xứ đắc chỉ bản, Ông kiếm được bản văn trên giấy này ở đâu thế?

毫髮盡備無差訛。 Hào phát tận bị vô sai ngoa. Chân tơ kẽ tóc đều đầy đủ không sai dối.

辭嚴義密讀難曉， Từ nghiêm nghĩa mật độc nan hiểu, Lời văn trang nghiêm, ý nghĩa bí mật, đọc khó hiểu,

字體不類隸與科。 Tự thể bất loại lệ dữ khoa. Thể chữ không giống loại chữ lệ hay chữ khoa.

年深豈免有缺畫， Niên thâm khởi miễn hữu khuyết hoạ, Vùi lâu năm dưới đất mà chữ chẳng bị thiếu nét,

快劍斫斷生蛟鼉。 Khoái kiếm chước đoạn sinh giao đà. Nét khắc chữ sắc bén như vết khoái kiếm chém đứt rồng rắn.

鸞翔鳳翥眾仙下， Loan tường phượng chứ chúng tiên hạ, Chữ viết như loan bay phượng lượn, như các tiên giáng trần,

珊瑚碧樹交枝柯。 San hô bích thụ giao chi kha. Hình trạng như cây ngọc san hô xanh đan cành.

金繩鐵索鎖鈕壯， Kim thằng thiết sách toả nữu tráng, Như những sợi vàng sợi sắt buộc nút chặt,

古鼎躍水龍騰梭。 Cổ đỉnh dược thuỷ long đằng thoa. Lại siêu thoát như đỉnh cổ nhảy xuống nước, như thoa hoá rồng bay lên trời.

陋儒編詩不收入， Lậu nho biên thi bất thu nhập, Tiếc thay nhà Nho kém cỏi khi chép lại Kinh thi đã bỏ bớt nhiều chỗ,

二雅褊迫無委蛇。 Nhị nhã biển bách vô uỷ xà. Nên hai phần Đại nhã và Tiểu nhã hạn hẹp không còn uyển chuyển.

孔子西行不到秦， Khổng Tử tây hành bất đáo Tần, Khổng Tử chu du phương tây mà chưa tới đất Tần,

掎摭星宿遺羲娥。 Kỷ trích tinh túc di Hy Nga. Nên khi chép lại Kinh thi chỉ lấy sao mà bỏ qua mặt trời mặt trăng.

嗟予好古生苦晚， Ta dư hiếu cổ sinh khổ vãn, Ta ưa chuộng đồ cổ nhưng sinh ra trễ quá,

對此涕淚雙滂沱。 Đối thử thế lệ song bàng đà. Trước thạch cổ văn này nước mắt đầm đìa.

憶昔初蒙博士徵， Ức tích sơ mông bác sĩ trưng, Nhớ lúc trước vừa đội ơn vua nhận chức bác sĩ,

其年始改稱元和。 Kỳ niên thuỷ cải xưng Nguyên Hoà. Vào năm Nguyên Hoà mới đổi.

故人從軍在右輔， Cố nhân tòng quân tại Hữu Phụ, Có người bạn thân giúp việc quân tại Hữu Phụ,

為我度量掘臼科。 Vị ngã độ lường quật cữu khoa. Giúp ta đào bới tìm trống đá.

濯冠沐浴告祭酒， Trạc quan mộc dục cáo sái tửu, Ta sẽ giặt mũ, tắm sạch bẩm quan tế tửu, bảo vật được bấy nhiêu há chẳng nhiều sao?

如此至寶存豈多。 Như thử chí bảo tồn khởi đa. Trống đá được gói bên trong chăn dạ,

氈包席裹可立致， Chiên bao tịch khoả khả lập trí, Chiếu cói bọc bên ngoài.

十鼓祇載數駱駝。 Thập cổ kỳ tải sổ lạc đà. Chuyên chở mười chiếc, chỉ cần đủ số lạc đà là được.

薦諸太廟比郜鼎， Tiến chư thái miếu tỷ Cáo đỉnh, Đem dâng trống đá vào thái miếu, so với đỉnh xứ Cáo đặt ở phía bắc,

光價豈止百倍過。 Quang giá khởi chỉ bách bội quá. Giá trị sáng ngời há chẳng gấp trăm lần sao?

聖恩若許留太學， Thánh ân nhược hứa lưu thái học, Nhưng nếu còn được vua ban ơn, cho bày ở nhà thái học,

諸生講解得切磋。 Chư sinh giảng giải đắc thiết tha. Học sinh được giảng dạy sẽ thu thập được nhiều điều bổ ích.

觀經鴻都尚填咽， Quan kinh hồng đô thượng điền yết, Xem văn trống đá niêm yết ở cửa hồng đô,

坐見舉國來奔波。 Toạ kiến cử quốc lai bôn ba. Người trong cả nước chạy lại.

剜苔剔蘚露節角， Oan đài dịch tiển lộ tiết giác, Cạo hết rong rêu cho chữ lộ ra góc cạnh,

安置妥帖平不頗。 An trí thoả thiếp bình bất pha. Đặt trống đá vững vàng ngay ngắn.

大廈深簷與蓋覆， Đại hạ thâm thiềm dữ cái phúc, Đáng nhẽ nên được để trong nhà lớn mái cao, có lọng che,

經歷久遠期無佗。 Kinh lịch cửu viễn kỳ vô đà. Thì qua bao nhiêu lâu cũng chẳng hư hại.

中朝大官老於事， Trung triều đại quan lão ư sự, Đằng này các quan lớn trong triều hiểu biết mọi sự,

詎肯感激徒媕婀。 Cự khẳng cảm khích đồ an a. Nhưng trước sự kiện này lại trù trừ không quyết đoán.

牧童敲火牛礪角， Mục đồng xao hoả ngưu lệ giác, Để lăn lóc trong sân thái miếu cho trẻ mục đồng nhóm lửa, trâu mài sừng,

誰復著手為摩挲。 Thuỳ phục trước thủ vi ma sa. Đâu còn ai ra tay lau chùi.

日銷月鑠就埋沒， Nhật tiêu nguyệt thước tựu mai một, Ngày qua ngày, tháng qua tháng, trống đá suy tàn vùi lấp,

六年西顧空吟哦。 Lục niên tây cố không ngâm nga. Suốt sáu năm ta vọng về phương tây ngâm nga những lời than vãn suông.

羲之俗書趁姿媚， Hy Chi tục thư sấn tư mị, Hy Chi viết thư pháp không cổ nhã chạy theo nét đẹp tầm thường,

書紙尚可博白鵝。 Thư chỉ thượng khả bác bạch nga. Mà chỉ cần vài tờ là có thể đổi được một con ngỗng trắng.

繼周八代爭戰罷， Kế chu bát đại tranh chiến bãi, Sau đời Chu, tám triều đại kế tiếp đã hết chiến tranh,

無人收拾理則那。 Vô nhân thu thập lý tắc na. Nét bút trong trống đá chẳng ai thâu nhặt là tại làm sao?

方今太平日無事， Phương kim thái bình nhật vô sự, Nay đất nước đã thái bình vô sự,

柄任儒術崇丘軻。 Bính nhậm nho thuật sùng Khâu Kha. Chính quyền nâng đỡ đạo Nho tôn sùng Khổng Mạnh.

安能以此上論列， An năng dĩ thử thượng luận liệt, Yên ổn rồi cũng nên đem vấn đề này ra bàn luận,

願借辨口如懸河。 Nguyện tá biện khẩu như huyền hà. Ước mong sẽ có những nhà hùng biện trôi chảy như sông trời.

石鼓之歌止於此， Thạch cổ chi ca chỉ ư thử, Bài ca cho trống đá ngừng ở đây,

嗚呼！吾意其蹉跎。 Ô hô! Ngô ý kỳ tha đà. Than ôi, ý ta khó mà nói hết.