Bổ xà giả thuyết 捕蛇者說 • Lời người bắt rắn

永州之野產異蛇： 黑質而白章， 觸草木盡死； 以齧人， 無禦之者。 然得而腊之以為餌， 可以已大風、攣踠、瘻癘， 去死肌，殺三蟲。 其始太醫以王命聚之， 歲賦其二； 募有能捕之者，當其租入。 永州之人爭奔走焉。 有蔣氏者，專其利三世矣。 問之，則曰： 《吾祖死於是， 吾父死於是， 今吾嗣為之十二年，幾死者數矣。》 言之貌若甚戚者。 余悲之，且曰： 《若毒之乎？ 余將告於莅事者， 更若役，復若賦，則如何？》 蔣氏大慼， 汪然出涕， 曰： 《君將哀而生之乎？ 則吾斯役之不幸， 未若復吾賦不幸之甚也。 嚮吾不為斯役，則久已病矣。 自吾氏三世居是鄉，積於今六十歲矣。 而鄉鄰之生日蹙， 殫其地之出，竭其廬之入。 號呼而轉徙， 餓渴而頓踣。 觸風 雨， 犯寒暑， 呼噓毒癘， 往往而死者， 相藉也。 曩與吾祖居者， 今其室十無一焉。 與吾父居者， 今其室十無二三焉。 與吾居十二年者， 今其室十無四五焉。 非死即徙爾， 而吾以捕蛇獨存。 悍吏之來吾鄉， 叫囂乎東西， 隳突乎南北； 譁然而駭者， 雖雞狗不得寧焉。 吾恂恂而起， 視其缶， 而吾蛇尚存， 則弛然臥。 謹食之， 時而獻 焉。 退而甘食其土之有， 以盡吾齒。 蓋一歲之犯死者二焉， 其餘則熙熙而樂， 豈若吾鄉鄰之旦旦有是哉。 今雖死于此， 比吾鄉鄰之死則已後矣， 又安敢毒耶？》 余聞 而愈悲， 孔子曰：《苛政猛於虎也！》 吾嘗疑乎是， 今以蔣氏觀之， 猶信。 嗚呼！孰知賦斂之毒， 有甚於是蛇者乎！ 故為之說， 以俟夫觀人風者得焉。

Vĩnh Châu chi dã sản dị xà: Hắc chất nhi bạch chương, Xúc thảo mộc tận tử; Dĩ khiết nhân vô ngự chi giả. Nhiên đắc nhi lạp chi dĩ vi nhị, Khả dĩ dĩ đại phong, luyên uyển, lâu lệ Khứ tử cơ, sát tam trùng. Kỳ thuỷ thái y dĩ vương mệnh tụ chi, Tuế phú kỳ nhị; Mộ hữu năng bổ chi giả, đương kỳ tô nhập. Vĩnh Châu chi nhân tranh bôn tẩu yên. Hữu Tưởng thị giả, chuyên kỳ lợi tam thế hĩ. Vấn chi, tắc viết: “Ngô tổ tử ư thị, ngô phụ tử ư thị. Kim ngô tự vi chi thập nhị niên, cơ tử giả sổ hĩ.” Ngôn chi mạo nhược thậm thích giả. Dư bi chi, thả viết: “Nhược độc chi hồ? Dư tương cáo ư lị sự giả, Cánh nhược dịch, phục nhược phú, tắc như hà? Tưởng thị đại thích, uông nhiên xuất thế, viết: “Quân tương ai nhi sinh chi hồ? Tắc ngô tư dịch chi bất hạnh, Vị nhược phục ngô phú bất hạnh chi thậm dã. Hướng ngô bất vi tư dịch, tắc cửu dĩ bệnh hĩ. Tự ngô thị tam thế cư thị hương, tích ư kim lục thập tuế hĩ. Nhi hương lân chi sinh nhật túc, Đàn kỳ địa chi xuất, kiệt kỳ lư chi nhập. Hào hô nhi chuyển tỉ, ngạ khát nhi đốn phấu. Xúc phong vũ, phạm hàn thử, Hô hư độc lệ, vãng vãng nhi tử giả, tương tạ dã. Nãng dữ ngô tổ cư giả, Kim kỳ thất thập vô nhất yên. Dữ ngô phụ cư giả, Kim kỳ thất thập vô nhị tam yên. Dữ ngô cư thập nhị niên giả, Kim kỳ thất thập vô tứ ngũ yên. Phi tử tức tỉ nhĩ Nhi ngô dĩ bổ xà độc tồn. Hãn lại chi lai ngô hương, Khiếu hiêu hồ đông tây, huy đột hồ nam bắc. Hoa nhiên nhi hãi giả, tuy kê cẩu bất đắc ninh yên. Ngô tuân tuân nhi khởi, Thị kỳ phẫu, nhi ngô xà thượng tồn, Tắc thỉ nhiên ngoạ. Cẩn tự chi, thời nhi hiến yên. Thoái nhi cam thực kỳ thổ chi hữu, dĩ tận ngô xỉ. Cái nhất tuế chi phạm tử giả nhị yên, Kỳ dư tắc hi hi nhi lạc, Khởi nhược ngô hương lân chi đán đán hữu thị tai. Kim tuy tử vu thử, Tỉ ngô hương lân chi tử tắc dĩ hậu hĩ, Hựu an cảm độc da?” Dư văn nhi dũ bi, Khổng Tử viết: “Hà chính mãnh ư hổ dã!” Ngô thường nghi hồ thị, Kim dĩ Tưởng thị quan chi, do tín. Ô hô! Thục tri phú liễm chi độc, Hữu thậm ư thị xà giả hồ! Cố vi chi thuyết, Dĩ sĩ phù quan nhân phong giả đắc yên.

永州之野產異蛇： Vĩnh Châu chi dã sản dị xà:

黑質而白章， Hắc chất nhi bạch chương,

觸草木盡死； Xúc thảo mộc tận tử;

以齧人， 無禦之者。 Dĩ khiết nhân vô ngự chi giả.

然得而腊之以為餌， Nhiên đắc nhi lạp chi dĩ vi nhị,

可以已大風、攣踠、瘻癘， Khả dĩ dĩ đại phong, luyên uyển, lâu lệ

去死肌，殺三蟲。 Khứ tử cơ, sát tam trùng.

其始太醫以王命聚之， Kỳ thuỷ thái y dĩ vương mệnh tụ chi,

歲賦其二； Tuế phú kỳ nhị;

募有能捕之者，當其租入。 Mộ hữu năng bổ chi giả, đương kỳ tô nhập.

永州之人爭奔走焉。 Vĩnh Châu chi nhân tranh bôn tẩu yên.

有蔣氏者，專其利三世矣。 Hữu Tưởng thị giả, chuyên kỳ lợi tam thế hĩ.

問之，則曰： Vấn chi, tắc viết:

《吾祖死於是， 吾父死於是， “Ngô tổ tử ư thị, ngô phụ tử ư thị.

今吾嗣為之十二年，幾死者數矣。》 Kim ngô tự vi chi thập nhị niên, cơ tử giả sổ hĩ.”

言之貌若甚戚者。 Ngôn chi mạo nhược thậm thích giả.

余悲之，且曰： Dư bi chi, thả viết:

《若毒之乎？ 余將告於莅事者， “Nhược độc chi hồ? Dư tương cáo ư lị sự giả,

更若役，復若賦，則如何？》 Cánh nhược dịch, phục nhược phú, tắc như hà?

蔣氏大慼， 汪然出涕， 曰： Tưởng thị đại thích, uông nhiên xuất thế, viết:

《君將哀而生之乎？ “Quân tương ai nhi sinh chi hồ?

則吾斯役之不幸， Tắc ngô tư dịch chi bất hạnh,

未若復吾賦不幸之甚也。 Vị nhược phục ngô phú bất hạnh chi thậm dã.

嚮吾不為斯役，則久已病矣。 Hướng ngô bất vi tư dịch, tắc cửu dĩ bệnh hĩ.

自吾氏三世居是鄉，積於今六十歲矣。 Tự ngô thị tam thế cư thị hương, tích ư kim lục thập tuế hĩ.

而鄉鄰之生日蹙， Nhi hương lân chi sinh nhật túc,

殫其地之出，竭其廬之入。 Đàn kỳ địa chi xuất, kiệt kỳ lư chi nhập.

號呼而轉徙， 餓渴而頓踣。 Hào hô nhi chuyển tỉ, ngạ khát nhi đốn phấu.

觸風 雨， 犯寒暑， Xúc phong vũ, phạm hàn thử,

呼噓毒癘， 往往而死者， 相藉也。 Hô hư độc lệ, vãng vãng nhi tử giả, tương tạ dã.

曩與吾祖居者， Nãng dữ ngô tổ cư giả,

今其室十無一焉。 Kim kỳ thất thập vô nhất yên.

與吾父居者， Dữ ngô phụ cư giả,

今其室十無二三焉。 Kim kỳ thất thập vô nhị tam yên.

與吾居十二年者， Dữ ngô cư thập nhị niên giả,

今其室十無四五焉。 Kim kỳ thất thập vô tứ ngũ yên.

非死即徙爾， Phi tử tức tỉ nhĩ

而吾以捕蛇獨存。 Nhi ngô dĩ bổ xà độc tồn.

悍吏之來吾鄉， Hãn lại chi lai ngô hương,

叫囂乎東西， 隳突乎南北； Khiếu hiêu hồ đông tây, huy đột hồ nam bắc.

譁然而駭者， 雖雞狗不得寧焉。 Hoa nhiên nhi hãi giả, tuy kê cẩu bất đắc ninh yên.

吾恂恂而起， Ngô tuân tuân nhi khởi,

視其缶， 而吾蛇尚存， Thị kỳ phẫu, nhi ngô xà thượng tồn,

則弛然臥。 Tắc thỉ nhiên ngoạ.

謹食之， 時而獻 焉。 Cẩn tự chi, thời nhi hiến yên.

退而甘食其土之有， 以盡吾齒。 Thoái nhi cam thực kỳ thổ chi hữu, dĩ tận ngô xỉ.

蓋一歲之犯死者二焉， Cái nhất tuế chi phạm tử giả nhị yên,

其餘則熙熙而樂， Kỳ dư tắc hi hi nhi lạc,

豈若吾鄉鄰之旦旦有是哉。 Khởi nhược ngô hương lân chi đán đán hữu thị tai.

今雖死于此， Kim tuy tử vu thử,

比吾鄉鄰之死則已後矣， Tỉ ngô hương lân chi tử tắc dĩ hậu hĩ,

又安敢毒耶？》 Hựu an cảm độc da?”

余聞 而愈悲， Dư văn nhi dũ bi,

孔子曰：《苛政猛於虎也！》 Khổng Tử viết: “Hà chính mãnh ư hổ dã!”

吾嘗疑乎是， Ngô thường nghi hồ thị,

今以蔣氏觀之， 猶信。 Kim dĩ Tưởng thị quan chi, do tín.

嗚呼！孰知賦斂之毒， Ô hô! Thục tri phú liễm chi độc,

有甚於是蛇者乎！ Hữu thậm ư thị xà giả hồ!

故為之說， Cố vi chi thuyết,

以俟夫觀人風者得焉。 Dĩ sĩ phù quan nhân phong giả đắc yên.