Minh Mạng hoàng đế (1820-1841)

Thái tử Đởm lên cầm nghiệp đế (1820) Năm Canh Thìn (1820) kế tiếp lên ngai Đại Nam quốc hiệu đổi ngay Triều tên Minh Mạng từ nay bắt đầu Vua thiết triều trước sau xét việc Vốn là người đoán quyết thông minh Châu phê ghi chú rất tinh Tính tình ham học sử kinh luận đàm Vua là người quan tâm thi cử Cho dựng nền Quốc Tử Giám ngay Chiếu ban tuyển chọn tài hay Thi đình, thi hội định ngày mở ra Nay truyền ra ba năm một khoá Ở Gia Định cho mở trường công Đặt quan đốc học để cùng Khuyến dân học tập ở vùng trấn biên Vua lại lập trường riêng ngoại ngữ Đặt chương trình dạy chữ La Tinh Pháp văn học tập cho rành Chữ Chàm, chữ Thái học hành siêng năng Thầy ngoại quốc dạy môn đàm thoại Cho các quan xuất ngoại học thêm Mở trường thổ ngữ Cao Nguyên Tuyên quang, Vĩnh Điện dạy riêng chữ này Cho Xương, Thường sang Tây tiếp cận Đi bằng thuyền qua tận Lưu Ba Đóng tàu theo kiểu người ta Trên sông chạy thử kiểm tra vận hành Năm Canh Tý khánh thành ba chiếc Thiết kế theo lý thuyết bốc hơi Vận hành do nuớc đun sôi Thanh truyền khởi động làm quay chân tàu Làm ra máy dựa vào sức nước Quay trục xe, dòng nước chảy qua Gỗ rừng xẻ được cưa ra Chuyển về đem bán lợi ba bốn lần Bớt sức dân góp phần khi trước Đỡ tốc công gánh nước về dùng Chế ra xe kéo vòi rồng Để nhanh dập lửa dự phòng cháy to Vua truyền cho Chaigneau kiểm soát Việc khai thác mỏ bạc Thái Nguyên Rồi sai kiểm định thêm xem Tính ra không lãi nên đem đấu thầu Tôn Thất Lang xin tâu khai khẩn Ở Phú Yên trăm mẫu ruộng hoang Hải An, Giao Thuỷ có quan Chiêu dân khẩn đất khai quang một vùng Sai bộ công quan nha chuẩn bị Ra Hoàng Sa làm lễ dựng bia Trồng cây bãi đỗ còn ghi Khoanh vùng mắc cạn thuyền bè tránh xa Bãi Hoàng Sa nhiều cây rậm rạp Dưới nước xanh là cát óng vàng Cổ miếu nằm phía Tây Nam Giữa cồn có giếng nước nằm bên trong Năm Bính Thân (1836) lệch giòng mắc cạn Thuyền nước Anh bị máng đá ngầm Vua sai ông Nguyễn Tri Phương Đem thuyền cứu hộ tìm đường đưa ra Việc ngoại giao xem ra có vẻ Ít nhiệt tình theo lẽ tất nhiên Khước từ lễ vật người đem Khư khư giữ lấy ý riêng của mình Với nước Anh mấy lần từ chối Nước Hoa Kỳ gởi tới quốc thư Vua quan tỏ ý nghi ngờ Tìm lời thoái thác chối từ người ta Vua Louis phái qua lãnh sự Cháu Chaigneau đi sứ Việt Nam Quốc thư lễ vật mang sang Nhưng vua từ chối giao bang nước này Bougainville với hai thuyền chiến Đi vào nơi cửa biển sông Đà Quốc thư, phẩm vật mang qua Tính bề thông hiếu bị vua khước từ Với Trung Hoa bấy giờ giao hiếu Vua thân hành lãnh chiếu thọ phong Lễ đài đặt tại Thăng Long Sứ Tàu mang ấn với cùng chiếu thơ Muốn khôi phục cơ đồ triều trước Phan Bá Vành bắt chước dấy binh Thành Nam đột kích thình lình Giết quan thủ ngự lấy thành như chơi Nguyễn Công Trứ được sai dẹp loạn Đánh Bá Vành đến tận phía Tây Bắt Vành với bảy trăm người Sai quân báo tiệp chạy ngay về triều Lê Duy Lương kéo theo bè đảng Chiếm ba châu cai quản một vùng Lại thêm bị giặc họ Nùng Văn Vân tên gọi xưng hùng một phương Tại Tuyên Quang theo đường mật báo Biết Vân đang nương náu trong rừng Lệnh cho đốt lửa khắp vùng Họ Nùng chết cháy ở trong trận này Lê Văn Khôi, con nuôi tả tướng Giận gian thần dấy loạn Phiên An Chiếm luôn sáu tỉnh miền Nam Ước giao phiên quốc ngấm ngầm âm mưu Truyền đưa vào, đạo quân Gia Định Bày kế hoạch để đánh giặc Khôi Quan quân chưa kịp đến nơi Thì Khôi đã chết truớc đây mấy ngày Lính bao vây quanh dinh nguyên soái Khi triều đình chiếm lại Phiên An Chém đầu dễ đến hai ngàn Các quân phản loạn đang còn ở trong Lính cho cùm Gia Tô đạo trưởng Là cố Du đang vướng trong thành Mặc dù ông cố thanh minh Nhưng rồi vẫn bị hành hình như không Lệnh bá dao được dùng xử tử Lột da đầu, rồi bổ làm tư Thịt xương cắt xẻo từ từ Tay chân chặt cụt còn dư thân mình Cuộc hành hình vô cùng man rợ Chém treo ngành chỉ có nước ta Lăng trì xử giảo nghe qua Thật là rùng rợn hình tra bấy giờ Với cựu thần dây mơ tới Nguỵ Như tả quân Văn Duyệt thì cho San bằng phá huỷ mả mồ Khắc bia buộc tội, tịch thu gia tài Giặc ở trong, giặc ngoài biên trấn Quân Thái Lan muốn tấn công ta Nhân khi xảy việc can qua Nguỵ Khôi cầu cứu ấy là cơ may Đường tiến quân qua đây nhiều lối Dàn thuỷ binh thẳng tới Hà Tiên Nam Vang quân bộ theo liền Lại qua Cam Lộ thọc xiên cạnh sườn Ngả Ai Lao theo đường Nghệ Tĩnh Cướp phủ nha trong huyện Trấn Ninh Giặc nhanh tay chiếm mấy thành Quân ta lui giữ đầu ghềnh sông Giang Sai các tướng binh dàn thế đánh Trương Minh Giảng, Phúc Đỉnh, Nguyễn Xuân Toàn quyên ra lệnh điều quân Chất Tri nghe thấy vội vàng rút lui Ở Ai Lao vua người Nam Chưởng Muốn thông đồng với tướng Xiêm La Liệu tình Chiêu Nội phải qua Xin quân cứu viện nhờ ta giúp giùm Người Chân Lạp phục tùng triều cống Để dân họ được sống bình an Thỉnh cầu quận chúa Ngọc Vân Xin ta bảo hộ chận đường quân Xiêm Trương Minh Giảng cầm quyền bảo hộ Lê Đại Cương sứ bộ trong quân Đất người chiếm đoạt dần dần Lấy luôn Chân Lạp thay bằng Trấn Tây Thuỷ Chân Lạp giờ đây đâu nữa Đày Ngọc Vân sang ở Phiên An Ngậm ngùi dất nước Nam Vang Quan quân ly tán điêu tàn quê hương Nặc Ông Đôn tìm đường kháng chiến Chống dân Nam xâm chiếm nước nhà Cùng dân bản địa vạch ra Dùng du kích chiến nhử ta sa lầy Cuộc viễn chinh gây đầy tổn thất Làm người dân bị mất niềm tin Chiến tranh giặc giã liên miên Nhân dân cùng khổ lại thêm chết người Lệnh vua sai kiểm tra dân số Mỗi mười năm một hộ tăng thêm Trăm ngàn dân được ghi tên Tách từng nhân khẩu chép biên rõ ràng Để dễ dàng điều hành việc nước Vua đặt ngay nội các trong cung Lập Cơ Mật Viện để cùng Giúp vua bàn bạc ý chung mọi người Chia nước ra ba mươi mốt tỉnh (31) Cũng là tên đơn vị điều hành Tổng đốc, tuần phủ phân minh Đặt thêm bố chính lập dinh quan phòng Một công trình vô cùng tuyệt tác Là cửu đỉnh vừa được đúc xong Nới thêm thành cũ ngoài cùng Dựng lầu Ngũ Phụng, thiết trùng Ngọ Môn Về văn Nôm dưới triều nhà Nguyễn Có Nguyễn Du viết truyện Thuý Kiều "Muôn nghìn người thấy cũng yêu Xôn xao anh yến dập dìu trúc mai" Nguyễn Huy Tự có tài thi phú Truyện "Hoa Tiên" là thú ngâm nga Riêng Phan Huy Chú làm ra "Lịch triều loại chí" thật là công phu Vua viết bài "Thiên cơ dự triệu" Thuyết bàn về vương đạo chăn dân Để đời bảy tập thơ văn Bài thơ "Đế hệ" dễ dàng noi theo Vua Minh Mạng có nhiều con cháu Riêng nữ nhi hơn sáu mươi nàng Lại thêm bốn tám (48) hoàng nam Cung phi mỹ nữ cả ngàn chung quanh "Nhất dạ lục giao sinh ngũ tử" Thú mây mưa ắt dữ trăm đường Nghe đâu toa thuốc cường dương Còn lưu truyền mãi hoang đường đến nay