Chiêu Quân

Chiêu Quân : Vương Chiêu Quân 王昭君 còn gọi là Minh Phi 明妃 hay Minh Quân 明君 tên thật là Vương Tường 王嬙, nhũ danh Hạo Nguyệt 皓月, tự Chiêu Quân, là người đẹp được tôn vinh là một trong Tứ đại mỹ nhân trong lịch sử Trung Quốc, cùng với ba người kia là Tây Thi, Điêu Thuyền, Dương Quý Phi. Nàng là người làng Tỷ Quy, huyện Nam Quận, nay là huyện Quỳ Châu, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Theo Hán thư , nàng nguyên là cung nhân của Hán Nguyên Đế từ năm 15 tuổi với thân phận là một gia nhân tử, tức hàng phi tần vô danh không có tước hiệu trong chế độ nhà Hán. Thời đó Hung Nô rất mạnh, thường xuyên quấy nhiễu trung nguyên, nhà Hán hằng năm vẫn phải cống vàng bạc, vải lụa, mỹ nhân, trâu ngựa theo sách lược hoà thân từ thời Lưu Bang. Năm 33 TCN, thiền vu Hung Nô là Hô Hàn Tà 呼韓邪 đến kinh đô Trường An để thần phục nhà Hán, đề nghị được trở thành con rể của Nguyên Đế. Hoàng đế thuận theo, ban cho cho 5 cung nhân trong hậu cung, và một trong số ấy là Vương Chiêu Quân. Sau khi làm vợ chúa Hung Nô, nàng được phong hiệu Ninh Hồ yên chi 寧胡阏氏, sinh được một con trai. Nàng mang trọng trách làm cầu nối giữa nhà Hán và Hung Nô thời đó. Đến đời Tấn, Tấn Vũ Để để tránh phạm huý cha mình là Tư Mã Chiêu, cho đổi gọi tên nàng là Minh Quân hay Minh Phi. Theo một giai thoại chép trong Tây Kinh tạp ký 西京雜記 được lưu truyền từ cuối đời Hán rằng do số phi tần của Hán Nguyên Đế quá đông, nên hoàng đế lệnh hoạ sư vẽ lại chân dung để dựa vào nhan sắc mà sẽ triệu hạnh. Các cung phi thường lo lót tiền cho hoạ công Mao Diên Thọ 毛延壽 để được vẽ cho đẹp, chỉ Vương Tường không đút lót nên chân dung không đến được hoàng đế. Khi Hung Nô đến chầu, xin mỹ nhân để làm yên chi, Nguyên Đế chọn trong số chân dung, thấy Chiêu Quân tầm thường, nên chọn để phái đi Hung Nô. Trước nàng diện kiến, thấy dung mạo không ai bì kịp, Nguyên Đế hối hận nhưng chuyện đã định nên không thể thay đổi, sai chém Mao Diên Thọ cùng các hoạ công khác. Một dị bản của giai thoại này là Chiêu Quân tự vẽ chân dung mình, nhưng bức tranh đó trước khi dâng lên vua bị Mao Diên Thọ điểm thêm nốt ruồi, thuật số thường gọi là tướng sát chồng. Chiêu Quân trên đường tới Hung Nô, khi tới biên cương là một nơi hoang mạc rộng lớn, nàng ngồi trên ngựa buồn u uất mà cầm một cây tỳ bà đàn một khúc gọi là Xuất tái khúc 出塞曲 và làm một số bái thơ ai oán, trong đó có bài Chiêu Quân oán 昭君怨 được chép trong Nhạc phủ thi tập . Một con nhạn bay ngang qua nghe nỗi u oán cảm thương trong khúc điệu liền ruột gan đứt đoạn và sa xuống đất, nên nàng được tôn vinh là người có khả năng làm chim sa cá lặn (trầm ngư lạc nhạn 沉魚落雁). Do giai thoại này, Chiêu Quân xuất tái 昭君出塞 trở thành một đề tài sáng tác phổ biển của thi ca, nghệ thuật ngày trước. Truyện Kiều : “Quá quan này khúc Chiêu Quân, Nửa phần luyến chúa, nửa phần tư gia”. Năm 20 TCN, Hô Hàn Tà chết, nàng tiếp tục làm vợ của người con là thiền vu Phục Chu Luy 復株累 lên thay, theo tục của người Hung Nô, sinh thêm được hai con gái. Sử sách không chép về cái chết của nàng. Sách Thông điển đời Đường chép sau khi mất tại Hung Nô, nàng được chôn ở bờ nam sông Đại Hắc gần Hồi Hột, nay thuộc Nội Mông. Ở đây mặc dù mùa thu cây cỏ đều tàn úa nhưng mộ nàng vẫn quanh năm xanh tươi như ở trung nguyên, nên người ta gọi là “thanh trủng” 青塚 (nấm mồ xanh). Hình: Tranh Chiêu Quân xuất tái (cục bộ) của Cung Tố Nhiên 宫素然 đời Nam Tống » Có 49 nội dung dùng giải nghĩa: Minh Phi khúc, hoạ Vương Giới Phủ tác kỳ 1 (Âu Dương Tu) Chiêu Quân từ kỳ 1 (Bạch Cư Dị) Phú đắc thính biên hồng (Bạch Cư Dị) Chiêu Quân (Cao Bá Quát) Minh Phi oán (Dương Đạt) Cống Hồ (Đoàn Thị Lam Luyến) Thanh trủng (Đỗ Mục) Đại Lịch tam niên xuân Bạch Đế thành phóng thuyền xuất Cù Đường giáp, cửu cư Quỳ Phủ tương thích Giang Lăng phiêu bạc, hữu thi phàm tứ thập vận (Đỗ Phủ) Vịnh hoài cổ tích kỳ 3 - Vịnh Chiêu Quân (Đỗ Phủ) Vịnh Chiêu Quân (Đông Hồ) Chiêu Quân oán kỳ 1 (Đông Phương Cầu) Minh Phi khúc (Đường Cao) Vương Chiêu Quân (Hạo Nhiên thiền sư) Vương Chiêu Quân (Hồ Lệnh Năng) Vịnh sử thi - Hán cung (Hồ Tằng) Vương Tường bái yết Hán Vương (Khuyết danh Việt Nam) Vương Tường oán trách non sông (Lê Thánh Tông) Vịnh sử kỳ 46 - Vương Chiêu Quân (Liên Hoành) Vương Minh Quân kỳ 1 (Lư Long Vân) Vu Điền thái hoa (Lý Bạch) Vương Chiêu Quân kỳ 1 (Lý Bạch) Hoạ Nhiếp Nghi Bộ “Minh Phi khúc” (Lý Phan Long) Trúc chi kỳ 3 (Lý Thiệp) Vương Chiêu Quân (Lý Thương Ẩn) Thính Vương thị thoại Quy Châu Chiêu Quân miếu (Lý Viễn) Vương Tường (Ngân Giang) Minh Phi kỳ 1 (Ngô Ỷ) Hồi 04: Kiều thề nguyền với Kim Trọng (Nguyễn Du) Chiêu Quân xuất tái (Nguyễn Đình Chiểu) Minh Phi khúc (Nguyễn Hàm Ninh) Ca tịch (Nguyễn Khuyến) Chiêu Quân mộ (Phan Huy Ích) Chiêu Quân (Quang Dũng) Tế Chiêu Quân (Tản Đà) Minh Phi (Tào Tuyết Cần) Thanh trủng hoài cổ (Tào Tuyết Cần) Vương Chiêu Quân từ (Thạch Sùng) Chiêu Quân (Thái Can) Chiêu Quân xuất tái (Thái Thuận) Vương Chiêu Quân (Hán sứ nam hoàn tận) (Thôi Quốc Phụ) Vương Chiêu Quân (Nhất hồi vọng nguyệt nhất hồi bi) (Thôi Quốc Phụ) Tái hạ khúc kỳ 4 (Thường Kiến) Trúc chi ca kỳ 7 (Tôn Tung) Để Di Lăng Chí Hỉ (Trần Thị Tập) Vương Chiêu Quân (Trương Trọng Tố) Bạc tình (Vũ Hoàng Chương) Minh Phi khúc kỳ 1 (Vương An Thạch) Đề Chiêu Quân đồ (Vương Miện) Minh Phi khúc kỳ 1 (Xà Tường) Chú thích: [1] Có bản chép là “Tráo chác khôn lường mũi bút gian”. Ở đây dùng tích Tích Mao Diên Thọ sửa tranh. [2] Có bản chép là “Trăm năm”. [3] Có bản chép là “Chín trùng ứa luỵ rung đôi mắt”. [4] Có bản chép là “Tóc giả thành che bờ cõi vẩn”, nghĩa là lấy mái tóc giả làm bức thành che cho khỏi trông thấy bờ cõi giang sơn. [5] Có bản chép là “luỵ”. » Có 8 bài cùng chú thích: Bài văn tế bằng quốc âm viết thay học trò họ Lê ở Mai Thượng khi an táng cha (Phan Huy Ích) Bính Dần thượng nguyên quỹ ty thuộc dĩ tửu nhục tính thị dĩ thi (Nguyễn Phúc Ưng Bình) Cái nón (Lê Thánh Tông) Đông môn chi phần 3 (Khổng Tử) Hữu hồ 2 (Khổng Tử) Tân đài 3 (Khổng Tử) Thố viên 1 (Khổng Tử) Tống Lý Đoan (Lư Luân) [6] Có bản chép là “lẩn”.