Ngồi trăng

Trăng là trăng trói, bị bắt đóng nọc. Về hoàn cảnh sáng tác, Phạm Hữu Yên giải thích: “Tác giả đứng coi một đám đánh thò lò (bong vụ), bị cức trách trong làng bắt trói chung với một người Hoa kiều làm cái.” Theo Phan Khôi (trong Chương Dân thi thoại ): “Có một lần trên mâm xôi Học Lạc đem ra đình, ông đề hai chữ ‘Thằng Lạc’ thay vì chức tước và tên họ (xem bài Tạ hương đảng ). Đại để việc trên đây, đủ làm cho người làng hờn ghen, thành ra có sự vu cho việc đánh bông vụ (thò lò) mà bắt ông đóng trăng... nên mới có bài thơ này.” Ngày xưa, trong nhiều làng Việt Nam có tục cúng xôi, hễ đến ngày làng kỳ yên thì chức sắc trong làng mỗi người phải đem ra đình một cỗ xôi để cúng thần. Học Lạc là một chức sắc trong làng nên cũng phải theo tục lệ ấy. Nhà văn Phan Văn Hùm dẫn lại lời kể của ông Nguyễn Tất Đại ở Cần Thơ, nguyên Chủ bút nhật báo An Hà và là bạn thân của Học Lạc như sau: “Trong làng ông Học Lạc có ông Nhiêu Dự. Ông này cũng nhà Nho nhưng học kém rồi ra làm hương chức. Ông Lạc với ông Dự vốn không ưa nhau. Thường khi say rượu, ông Lạc vẫn đem ông Dự ra chửi. Ỷ quyền làm lộng, ông Dự bắt ông Lạc đóng trăng. Khi ấy có người khách trú (người Hoa) bị tội đánh bông vụ cũng ngồi chung. Ông Lạc mới làm thơ thuật lại sự đó.” (Dẫn lại theo Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển , Trịnh Vân Thanh, quyển 1, Sài Gòn, 1966). Chú thích: [1] Tiếng Triều Châu nghĩa là tôi. » Có 1 bài cùng chú thích: Hồi 10: Kiều mắc lừa Sở Khanh (Nguyễn Du) [2] Tiếng Triều Châu nghĩa là anh. » Có 1 bài cùng chú thích: Cùng nhau bị bắt (Học Lạc) [3] Kinh thi , Kinh thư , Kinh lễ , Kinh nhạc và Kinh Xuân Thu , ở đây chỉ người học trò giỏi hay thầy ngồi dạy học. [4] Tức Phúc đức chính thần, một trong những vị phúc thần quan trọng theo tín ngưỡng của người Hoa. » Có 1 bài cùng chú thích: Chầu rày xa phố Hội An (Khuyết danh Việt Nam) [5] Ninh Ba, Phước Châu, Chương Châu, Truyền Châu, Quảng Châu, Triều Châu và Quỳnh Châu (tức đảo Hải Nam) của các tỉnh: Trực Lệ, Phước Kiến và Quảng Đông. Tất cả đều ở Trung Quốc. » Có 1 bài cùng chú thích: Cùng nhau bị bắt (Học Lạc)